Zorze polarne a bezpieczeństwo energetyczne

W kontekście ostatnio widzianych zórz polarnych w Polsce natknąłem się w internecie na przypomnienie wydarzenia sprzed prawie 170 lat. W 1859 roku brytyjski astronom Richard Carrington zaobserwował na Słońcu potężny rozbłysk. Zaledwie 17 godzin później niebo zapłonęło zorzami – i to nie tylko na biegunach, ale także nad Hawajami czy w Rzymie. Ludzie budzili się w nocy, przekonani, że to już świt.

Skutki były jak najbardziej realne. Urządzenia telegraficzne zaczęły iskrzyć, papier w aparatach zapalał się, a operatorzy doznawali porażeń prądem. Przyczyną było gwałtowne uderzenie chmury naładowanych cząstek, które spowodowało szybkie zmiany ziemskiego pola magnetycznego. Te z kolei zindukowały prądy w długich przewodach telegraficznych. W szczycie zdarzenia napięcie sięgało kilku woltów na każdy kilometr kabla, co w przypadku linii o długości 1000 km oznaczało już kilka tysięcy woltów. Całe zjawisko trwało ponad dobę.

Jakie miałoby to konsekwencje dziś?

Gdyby podobne zjawisko wystąpiło obecnie, doprowadziłoby do strat liczonych w bilionach dolarów i realnego paraliżu naszej cywilizacji. Współczesny system energetyczny opiera się na wielkich elektrowniach oraz tysiącach kilometrów linii wysokiego i średniego napięcia, rozciągniętych przez kraje i kontynenty. To idealne „odbiorniki” takich impulsów. Stacje transformatorowe, linie przesyłowe i systemy sterowania byłyby narażone na masowe awarie. Awaria o globalnej skali uruchomiłaby efekt domina i doprowadziła do szerokiego, długotrwałego paraliżu.

Jak ten temat ma się do energoholizmu? Bezpośrednio.

Cała nasza cywilizacja – szczególnie kraje wysoko rozwinięte – jest uzależniona od energii elektrycznej. Wszystkie raporty wskazują, że to uzależnienie będzie tylko narastać. To oznacza, że energoholizm będzie rósł, a zdarzenia uznawane dziś za „czarne scenariusze” przestaną być abstrakcją i staną się realnym ryzykiem systemowym. Opisane wydarzenie mogłoby mieć skutki trudne do wyobrażenia, a krajowe i międzynarodowe systemy energetyczne musiałyby przejść niezwykle trudny test odporności.

A co z instynktem samozachowawczym?

Cywilizacja skutecznie go w nas uśpiła. Dopiero konkretne zdarzenia – takie jak braki paliw, blackouty czy kryzysy logistyczne – zaczynają go na nowo przywoływać. Przykłady z ostatnich miesięcy są aż nazbyt czytelne. Jeszcze niedawno rytm życia wymuszał przygotowanie zapasów: opału, jedzenia, energii. Dziś medialną „tragedią” staje się brak pelletu „na już”, bo dominuje myślenie: kupię w razie czego. Zwykła, mroźna zima szybko zweryfikowała to założenie.

Podobnie historia z blackoutem w Hiszpanii. Znajoma miała jechać Uberem na zakupy do centrum handlowego, gdy wszystko nagle się wyłączyło. Brak dostępu do pieniędzy, brak łączności, brak transportu. Nagle pojawiło się uświadomienie, jak krucha jest codzienna logistyka życia opartego wyłącznie na energii elektrycznej – zwłaszcza gdyby utknęła kilkadziesiąt kilometrów od domu, bez możliwości komunikacji, z elektroniczną gotówką i bez środków transportu.

Czy jest coś, co może nas uratować?

Nie w sensie absolutnym. Ale możemy znacząco zwiększyć odporność systemu. Już Stanisław Lem w „Niezwyciężonym” pisał o przewadze struktur rozproszonych nad wielkimi, scentralizowanymi konstrukcjami. W energetyce oznacza to potrzebę istnienia zarówno dużych jednostek generujących energię, jak i małych, lokalnych źródeł wspierających system. Kluczowe pytanie brzmi jednak: czy te lokalne instalacje są przygotowane do pracy wyspowej, czyli niezależnej od sieci?

I tu wracamy do instynktu samozachowawczego. Instalując nowoczesne technologie, rzadko zadajemy sobie pytanie, czy są one odporne na zaburzenia w sieci i czy będą działać również wtedy, gdy sieć przestanie pracować. Dzisiejsza cywilizacja oferuje już wiele narzędzi: lokalne generowanie energii (fotowoltaika, turbiny wiatrowe), magazyny energii, systemy smart-home i smart-grid, aplikacje wspierające sterowanie. Jednak żadna z tych technologii nie zadziała właściwie bez świadomego człowieka.

KONKLUZJA

To nie brak technologii jest dziś największym problemem, lecz brak świadomości.
Energia stała się tak oczywista, że przestaliśmy ją rozumieć, a tym samym przestaliśmy nią świadomie zarządzać. Energoholizm nie polega na tym, że zużywamy energię – polega na tym, że nie mamy nad nią kontroli.

Magazyny energii, praca wyspowa i lokalne ekosystemy energetyczne nie są fanaberią ani modą. Są nowoczesną formą instynktu samozachowawczego cywilizacji, która coraz bardziej uzależnia się od energii elektrycznej. I im szybciej zaczniemy traktować je jako element bezpieczeństwa, a nie tylko optymalizacji kosztów, tym większą odporność zbudujemy na zdarzenia, które dziś wciąż nazywamy „mało prawdopodobnymi”.

Arkadiusz Kotlicki